Articolo 41 Codice di Procedura Civile

(R.D. 28 ottobre 1940, n. 1443)

Regolamento di giurisdizione

Dispositivo

Note

(1) Per ciò che concerne il difetto di giurisdizione è bene precisare che questo può essere sollevato dalle parti fino a quando la causa non sia decisa nel merito. Per tale ragione il regolamento di giurisdizione non consiste in un mezzo di impugnazione. Diversamente, se la causa è già decisa nel merito anche con sentenza non definitiva, la questione di giurisdizione sarà risolta con i normali mezzi di impugnazione, come l'appello e il ricorso per Cassazione.La pronuncia della Cassazione che statuisce sulla giurisdizione sopravvive all'estinzione del processo (art. 310 del c.p.c.).

(2) La precedente formulazione dell'art. 367 del c.p.c.prevedeva la sospensione automatica del processo di merito in caso di presentazione di un'istanza di regolamento, con il risultato di un uso pretestuoso e dilatorio dello strumento del regolamento di giurisdizione. La l. 26-11-1990, n. 353 ha modificato l'art. 367 c.p.c., 1° comma, stabilendo che il giudice sospenda il processo solo se non ritiene l'istanza manifestamente infondata o la contestazione della giurisdizione manifestamente infondata (in vigore dal 1°-1-1993).

(3) Nella fattispecie in esame, legittimato alla proposizione del regolamento in nome e per conto della P.A. è ilprefettodel luogo ove pende il giudizio di merito, a norma dell'art. 368 c.p.c., in ogni stato e grado del processo fino al giudicato formale ex art. 324, a differenza del regolamento di giurisdizione di cui al comma precedente che invece può essere proposto entro il primo grado e solo da chi sia parte nel giudizio pendente.

(4) Più che di una vera questione di giurisdizione, si tratta di un caso di conflitto di attribuzione tra poteri dello Stato (poteri giudiziario ed amministrativo), sorto per l'improponibilità assoluta della domanda, vertente su materie riservate al potere amministrativo, nelle quali il giudice ordinario non può ingerire (ad es. nel caso di richiesta di risarcimento del danno per lesione di interessi legittimi o di interessi semplici o di fatto non tutelabili innanzi al giudice ordinario).

Massime giurisprudenziali (254)

1Cass. civ. n. 20023/2025

2Cass. civ. n. 11489/2025

3Cass. civ. n. 6633/2025

4Cass. civ. n. 4717/2025

5Cass. civ. n. 4124/2025

6Cass. civ. n. 19456/2024

7Cass. civ. n. 19299/2024

8Cass. civ. n. 18633/2024

9Cass. civ. n. 18472/2024

10Cass. civ. n. 16839/2024

11Cass. civ. n. 16136/2024

12Cass. civ. n. 13178/2024

13Cass. civ. n. 11387/2024

14Cass. civ. n. 5441/2024

15Cass. civ. n. 5308/2024

16Cass. civ. n. 4242/2024

17Cass. civ. n. 34851/2023

18Cass. civ. n. 31014/2023

19Cass. civ. n. 30331/2023

20Cass. civ. n. 27197/2023

21Cass. civ. n. 26842/2023

22Cass. civ. n. 19571/2023

23Cass. civ. n. 19368/2023

24Cass. civ. n. 16288/2023

25Cass. civ. n. 15601/2023

26Cass. civ. n. 15058/2023

27Cass. civ. n. 14094/2023

28Cass. civ. n. 13504/2023

29Cass. civ. n. 11346/2023

30Cass. civ. n. 9678/2023

31Cass. civ. n. 8725/2023

32Cass. civ. n. 8675/2023

33Cass. civ. n. 7065/2023

34Cass. civ. n. 4533/2023

35Cass. civ. n. 27890/2021

36Cass. civ. n. 25480/2021

37Cass. civ. n. 21767/2021

38Cass. civ. n. 5513/2021

39Cass. civ. n. 16459/2020

40Cass. civ. n. 6690/2020

41Cass. civ. n. 1720/2020

42Cass. civ. n. 415/2020

43Cass. civ. n. 32608/2019

44Cass. civ. n. 28212/2019

45Cass. civ. n. 22575/2019

46Cass. civ. n. 5454/2019

47Cass. civ. n. 29879/2018

48Cass. civ. n. 23143/2018

49Cass. civ. n. 22433/2018

50Cass. civ. n. 20045/2018

51Cass. civ. n. 19045/2018

52Cass. civ. n. 4997/2018

53Cass. civ. n. 4235/2018

54Cass. civ. n. 2144/2018

55Cass. civ. n. 21185/2017

56Cass. civ. n. 18977/2017

57Cass. civ. n. 14649/2017

58Cass. civ. n. 11983/2017

59Cass. civ. n. 9283/2017

60Cass. civ. n. 4219/2017

61Cass. civ. n. 3557/2017

62Cass. civ. n. 23224/2016

63Cass. civ. n. 15539/2016

64Cass. civ. n. 15200/2015

65Cass. civ. n. 15155/2015

66Cass. civ. n. 14345/2015

67Cass. civ. n. 11131/2015

68Cass. civ. n. 10092/2015

69Cass. civ. n. 19674/2014

70Cass. civ. n. 14041/2014

71Cass. civ. n. 10823/2014

72Cass. civ. n. 7179/2014

73Cass. civ. n. 4432/2014

74Cass. civ. n. 584/2014

75Cass. civ. n. 24155/2013

76Cass. civ. n. 24153/2013

77Cass. civ. n. 3237/2012

78Cass. civ. n. 22382/2011

79Cass. civ. n. 13639/2011

80Cass. civ. n. 24417/2010

81Cass. civ. n. 23596/2010

82Cass. civ. n. 19256/2010

83Cass. civ. n. 19255/2010

84Cass. civ. n. 18052/2010

85Cass. civ. n. 16193/2010

86Cass. civ. n. 14828/2010

87Cass. civ. n. 4553/2010

88Cass. civ. n. 2716/2010

89Cass. civ. n. 2224/2010

90Cass. civ. n. 25798/2009

91Cass. civ. n. 25256/2009

92Cass. civ. n. 21747/2009

93Cass. civ. n. 12252/2009

94Cass. civ. n. 6061/2009

95Cass. civ. n. 6057/2009

96Cass. civ. n. 28537/2008

97Cass. civ. n. 19601/2008

98Cass. civ. n. 16540/2008

99Cass. civ. n. 10828/2008

100Cass. civ. n. 8738/2008

101Cass. civ. n. 8266/2008

102Cass. civ. n. 26109/2007

103Cass. civ. n. 17823/2007

104Cass. civ. n. 14389/2007

105Cass. civ. n. 10941/2007

106Cass. civ. n. 1141/2007

107Cass. civ. n. 22521/2006

108Cass. civ. n. 20504/2006

109Cass. civ. n. 15204/2006

110Cass. civ. n. 10315/2006

111Cass. civ. n. 6578/2006

112Cass. civ. n. 21592/2005

113Cass. civ. n. 20340/2005

114Cass. civ. n. 12792/2005

115Cass. civ. n. 8212/2005

116Cass. civ. n. 4807/2005

117Cass. civ. n. 18263/2004

118Cass. civ. n. 12880/2004

119Cass. civ. n. 12191/2004

120Cass. civ. n. 10183/2004

121Cass. civ. n. 9802/2004

122Cass. civ. n. 9532/2004

123Cass. civ. n. 5184/2004

124Cass. civ. n. 3948/2004

125Cass. civ. n. 19667/2003

126Cass. civ. n. 17301/2003

127Cass. civ. n. 15843/2003

128Cass. civ. n. 13741/2003

129Cass. civ. n. 11585/2003

130Cass. civ. n. 11526/2003

131Cass. civ. n. 8701/2003

132Cass. civ. n. 1127/2003

133Cass. civ. n. 6954/2003

134Cass. civ. n. 6695/2003

135Cass. civ. n. 6690/2003

136Cass. civ. n. 6349/2003

137Cass. civ. n. 3144/2003

138Cass. civ. n. 2062/2003

139Cass. civ. n. 1125/2003

140Cass. civ. n. 342/2003

141Cass. civ. n. 157/2003

142Cass. civ. n. 16430/2002

143Cass. civ. n. 16044/2002

144Cass. civ. n. 14769/2002

145Cass. civ. n. 13918/2002

146Cass. civ. n. 12248/2002

147Cass. civ. n. 10723/2002

148Cass. civ. n. 10691/2002

149Cass. civ. n. 8157/2002

150Cass. civ. n. 6040/2002

151Cass. civ. n. 3385/2002

152Cass. civ. n. 2521/2002

153Cass. civ. n. 1945/2002

154Cass. civ. n. 9650/2001

155Cass. civ. n. 8745/2001

156Cass. civ. n. 8744/2001

157Cass. civ. n. 7859/2001

158Cass. civ. n. 174/2001

159Cass. civ. n. 102/2001

160Cass. civ. n. 125/2000

161Cass. civ. n. 1205/2000

162Cass. civ. n. 1129/2000

163Cass. civ. n. 1124/2000

164Cass. civ. n. 558/2000

165Cass. civ. n. 527/2000

166Cass. civ. n. 508/2000

167Cass. civ. n. 58/2000

168Cass. civ. n. 15/2000

169Cass. civ. n. 905/1999

170Cass. civ. n. 298/1999

171Cass. civ. n. 274/1999

172Cass. civ. n. 100/1999

173Cass. civ. n. 53/1999

174Cass. civ. n. 45/1999

175Cass. civ. n. 6/1999

176Cass. civ. n. 590/1999

177Cass. civ. n. 12618/1998

178Cass. civ. n. 11548/1998

179Cass. civ. n. 11351/1998

180Cass. civ. n. 7342/1998

181Cass. civ. n. 7131/1998

182Cass. civ. n. 2526/1998

183Cass. civ. n. 12654/1997

184Cass. civ. n. 6228/1997

185Cass. civ. n. 3125/1997

186Cass. civ. n. 2739/1997

187Cass. civ. n. 9533/1996

188Cass. civ. n. 9336/1996

189Cass. civ. n. 5571/1996

190Cass. civ. n. 5098/1996

191Cass. civ. n. 4220/1996

192Cass. civ. n. 3031/1996

193Cass. civ. n. 1473/1996

194Cass. civ. n. 11298/1995

195Cass. civ. n. 8305/1995

196Cass. civ. n. 6597/1995

197Cass. civ. n. 6595/1995

198Cass. civ. n. 7154/1994

199Cass. civ. n. 10999/1993

200Cass. civ. n. 7632/1993

201Cass. civ. n. 1617/1993

202Cass. civ. n. 1308/1993

203Cass. civ. n. 13313/1992

204Cass. civ. n. 13082/1992

205Cass. civ. n. 12405/1992

206Cass. civ. n. 12200/1992

207Cass. civ. n. 12078/1992

208Cass. civ. n. 12077/1992

209Cass. civ. n. 5794/1992

210Cass. civ. n. 3203/1991

211Cass. civ. n. 380/1991

212Cass. civ. n. 12218/1990

213Cass. civ. n. 7935/1990

214Cass. civ. n. 3020/1990

215Cass. civ. n. 2335/1988

216Cass. civ. n. 1681/1988

217Cass. civ. n. 3005/1986

218Cass. civ. n. 2100/1986

219Cass. civ. n. 1857/1986

220Cass. civ. n. 1560/1986

221Cass. civ. n. 6448/1985

222Cass. civ. n. 4963/1985

223Cass. civ. n. 3097/1985

224Cass. civ. n. 2182/1985

225Cass. civ. n. 1170/1985

226Cass. civ. n. 5998/1984

227Cass. civ. n. 5836/1984

228Cass. civ. n. 5585/1984

229Cass. civ. n. 5369/1984

230Cass. civ. n. 5244/1984

231Cass. civ. n. 5026/1984

232Cass. civ. n. 1977/1984

233Cass. civ. n. 3954/1984

234Cass. civ. n. 2851/1984

235Cass. civ. n. 2329/1984

236Cass. civ. n. 883/1984

237Cass. civ. n. 7373/1983

238Cass. civ. n. 6917/1983

239Cass. civ. n. 6417/1983

240Cass. civ. n. 6175/1983

241Cass. civ. n. 4509/1983

242Cass. civ. n. 3234/1983

243Cass. civ. n. 3013/1983

244Cass. civ. n. 1206/1983

245Cass. civ. n. 6653/1982

246Cass. civ. n. 5318/1982

247Cass. civ. n. 5231/1982

248Cass. civ. n. 3474/1982

249Cass. civ. n. 1280/1982

250Cass. civ. n. 1276/1982

251Cass. civ. n. 836/1982

252Cass. civ. n. 6530/1981

253Cass. civ. n. 2920/1980

254Cass. civ. n. 1700/1977