Articolo 309 Codice di Procedura Penale

(D.P.R. 22 settembre 1988, n. 447)

Riesame delle ordinanze che dispongono una misura coercitiva

Dispositivo

Note

(1) Lo strumento del riesame nel merito è utilizzabile solo esclusivamente avverso le ordinanze che abbino disposto una misura coercitiva, quindi non anche interdittiva, salvo che si tratti di ordinanza emessa a seguito di appello del pubblico ministero.

(2) La titolarità del diritto al riesame spetta soltanto all'imputato/difensore, salva la previsione per l'uno o per l'altro di un diverso regime di decorrenza del termine di dieci giorni fissato per la proposizione della relativa richiesta a pena di decadenza, come per tutte le impugnazioni in materia di misure cautelari ex art. 99 disp. att. del presente codice.

(3) La Corte Cost., con sent. 6 dicembre 2013, n. 293, ha dichiarato l’illegittimità costituzionale dell'articolo in quanto interpretato nel senso che la deducibilità, nel procedimento di riesame, della retrodatazione della decorrenza dei termini di durata massima delle misure cautelari, prevista dall'art. 297, comma 3, sia subordinata oltre che alla condizione che, per effetto della retrodatazione, il termine sia già scaduto al momento dell'emissione dell'ordinanza cautelare impugnata anche a quella che tutti gli elementi per la retrodatazione risultino da detta ordinanza.

(5) Tale termine deve ritenersi ricorrente non già dal giorno della ricezione del predetto avviso, bensì dal giorno stesso della presentazione della richiesta di riesame.

(6) Si tratta di tutti gli elementi acquisiti dal P.M., successivamente alla richiesta della misura in oggetto, ai sensi dell'art. 358, ovvero pervenutigli in virtù dell'attività investigativa le difensore ex art. 327 bis, sempre nel corso delle indagini preliminari, non anche però dopo la chiusura di tale fase.

(7) Comma così modificato dalla L. 16 aprile 2015, n. 47 e successivamente modificato dalla c.d "Riforma Cartabia".

(8) La Corte Costituzionale, con sent. 15 marzo 1996, n. 71, ha dichiarato l'illegittimità del presente articolo nella parte in cui non prevede la possibilità di valutare la sussistenza dei gravi indizi di colpevolezza nell'ipotesi in cui sia stato emesso il decreto che dispone il giudizio a norma dell'art. 429.

(9) Comma inserito dall’art. 11 comma 4, L. 16 aprile 2015, n. 47.

(10) Quando l'imputato è detenuto o internato in luogo posto fuori del circondario del tribunale competente, il termine previsto decorre dal momento in cui pervengono al tribunale gli atti assunti dal magistrato di sorveglianza a norma dell'articolo127 comma 3 del codice. Il magistrato di sorveglianza senza ritardo assume le dichiarazioni dell'imputato, previo tempestivo avviso al difensore e trasmette gli atti al tribunale con il mezzo più celere.

(11) Il D.L. 17 marzo 2020, n. 18 ha disposto (con l'art. 83, comma 9) che "Nei procedimenti penali il corso della prescrizione e i termini di cui agli articoli 303, 308 309, comma 9, 311, commi 5 e 5-bis, e 324, comma 7, del codice di procedura penale e agli articoli 24, comma 2, e 27, comma 6, del decreto legislativo 6 settembre 2011, n. 159 rimangono sospesi per il tempo in cui il procedimento è rinviato ai sensi del comma 7, lettera g), e, in ogni caso, non oltre il 30 giugno 2020".

(12) Comma modificato dall'art. 13, co. 1, lett. g) del D.Lgs. 10 ottobre 2022 n. 150 (c.d "Riforma Cartabia").

(13) Il comma 5 è stato modificato dall'art. 2, comma 1, lettera i) della L. 9 agosto 2024, n. 114.

(14) Il comma 10-bis è stato introdotto dall'art. 3, comma 1, lettera m) della L. 2 dicembre 2025, n. 181.

Massime giurisprudenziali (346)

1Cass. pen. n. 20734/2021

2Cass. pen. n. 19214/2020

3Cass. pen. n. 44153/2018

4Cass. pen. n. 44150/2018

5Cass. pen. n. 42892/2018

6Cass. pen. n. 25632/2018

7Cass. pen. n. 23229/2018

8Cass. pen. n. 16395/2018

9Cass. pen. n. 12854/2018

10Cass. pen. n. 10590/2018

11Cass. pen. n. 9386/2018

12Cass. pen. n. 8695/2018

13Cass. pen. n. 643/2018

14Cass. pen. n. 50760/2017

15Cass. pen. n. 31460/2017

16Cass. pen. n. 22338/2017

17Cass. pen. n. 21205/2017

18Cass. pen. n. 19313/2017

19Cass. pen. n. 18807/2017

20Cass. pen. n. 16187/2017

21Cass. pen. n. 10941/2017

22Cass. pen. n. 10929/2017

23Cass. pen. n. 7652/2017

24Cass. pen. n. 54721/2016

25Cass. pen. n. 38670/2016

26Cass. pen. n. 20248/2016

27Cass. pen. n. 18954/2016

28Cass. pen. n. 5774/2016

29Cass. pen. n. 3581/2016

30Cass. pen. n. 50061/2015

31Cass. pen. n. 26726/2015

32Cass. pen. n. 24602/2015

33Cass. pen. n. 7917/2015

34Cass. pen. n. 943/2015

35Cass. pen. n. 28161/2014

36Cass. pen. n. 22345/2014

37Cass. pen. n. 21831/2014

38Cass. pen. n. 17654/2014

39Cass. pen. n. 4746/2014

40Cass. pen. n. 92/2014

41Cass. pen. n. 44415/2013

42Cass. pen. n. 30701/2013

43Cass. pen. n. 30344/2013

44Cass. pen. n. 27928/2013

45Cass. pen. n. 26268/2013

46Cass. pen. n. 25163/2013

47Cass. pen. n. 17717/2013

48Cass. pen. n. 8460/2013

49Cass. pen. n. 4817/2013

50Cass. pen. n. 4301/2013

51Cass. pen. n. 4294/2013

52Cass. pen. n. 19046/2012

53Cass. pen. n. 13401/2012

54Cass. pen. n. 6529/2012

55Cass. pen. n. 6459/2012

56Cass. pen. n. 27677/2011

57Cass. pen. n. 13691/2011

58Cass. pen. n. 4993/2010

59Cass. pen. n. 41256/2009

60Cass. pen. n. 10319/2008

61Cass. pen. n. 3032/2008

62Cass. pen. n. 1581/2008

63Cass. pen. n. 230/2008

64Cass. pen. n. 26317/2007

65Cass. pen. n. 15077/2007

66Cass. pen. n. 7614/2006

67Cass. pen. n. 7610/2006

68Cass. pen. n. 31402/2005

69Cass. pen. n. 41170/2004

70Cass. pen. n. 4061/2004

71Cass. pen. n. 599/2004

72Cass. pen. n. 49195/2003

73Cass. pen. n. 45246/2003

74Cass. pen. n. 36315/2003

75Cass. pen. n. 22421/2003

76Cass. pen. n. 20530/2003

77Cass. pen. n. 18751/2003

78Cass. pen. n. 12390/2003

79Cass. pen. n. 6458/2003

80Cass. pen. n. 2276/2003

81Cass. pen. n. 1276/2003

82Cass. pen. n. 27/2003

83Cass. pen. n. 40979/2002

84Cass. pen. n. 40750/2002

85Cass. pen. n. 39915/2002

86Cass. pen. n. 38775/2002

87Cass. pen. n. 38653/2002

88Cass. pen. n. 37695/2002

89Cass. civ. n. 37695/2002

90Cass. pen. n. 34860/2002

91Cass. pen. n. 1589/2002

92Cass. pen. n. 30207/2002

93Cass. pen. n. 20122/2002

94Cass. pen. n. 19853/2002

95Cass. pen. n. 12554/2002

96Cass. pen. n. 9532/2002

97Cass. pen. n. 8895/2002

98Cass. pen. n. 8881/2002

99Cass. pen. n. 4315/2002

100Cass. pen. n. 44150/2001

101Cass. pen. n. 43763/2001

102Cass. pen. n. 40473/2001

103Cass. pen. n. 40072/2001

104Cass. pen. n. 33540/2001

105Cass. pen. n. 33474/2001

106Cass. pen. n. 28978/2001

107Cass. pen. n. 28228/2001

108Cass. pen. n. 27961/2001

109Cass. pen. n. 20692/2001

110Cass. pen. n. 20362/2001

111Cass. pen. n. 18568/2001

112Cass. pen. n. 17268/2001

113Cass. pen. n. 14712/2001

114Cass. pen. n. 14555/2001

115Cass. pen. n. 11313/2001

116Cass. pen. n. 11260/2001

117Cass. pen. n. 9793/2001

118Cass. pen. n. 9474/2001

119Cass. pen. n. 9383/2001

120Cass. pen. n. 8499/2001

121Cass. pen. n. 6104/2001

122Cass. pen. n. 6023/2001

123Cass. pen. n. 4150/2001

124Cass. pen. n. 25/2001

125Cass. pen. n. 4429/2001

126Cass. pen. n. 3598/2000

127Cass. pen. n. 4783/2000

128Cass. pen. n. 26/2000

129Cass. pen. n. 2604/2000

130Cass. pen. n. 1415/2000

131Cass. pen. n. 4321/2000

132Cass. pen. n. 4286/2000

133Cass. pen. n. 2829/2000

134Cass. pen. n. 4615/2000

135Cass. pen. n. 1753/2000

136Cass. pen. n. 2459/2000

137Cass. pen. n. 376/2000

138Cass. pen. n. 4591/2000

139Cass. pen. n. 1011/2000

140Cass. pen. n. 802/2000

141Cass. pen. n. 768/2000

142Cass. pen. n. 5843/2000

143Cass. pen. n. 2221/2000

144Cass. pen. n. 2120/2000

145Cass. pen. n. 1907/2000

146Cass. pen. n. 784/2000

147Cass. pen. n. 454/2000

148Cass. pen. n. 14/2000

149Cass. pen. n. 130/2000

150Cass. pen. n. 633/2000

151Cass. pen. n. 190/2000

152Cass. pen. n. 4372/2000

153Cass. pen. n. 820/2000

154Cass. pen. n. 511/2000

155Cass. pen. n. 292/2000

156Cass. pen. n. 287/2000

157Cass. pen. n. 59/2000

158Cass. pen. n. 51/2000

159Cass. pen. n. 6273/2000

160Cass. pen. n. 4638/2000

161Cass. pen. n. 669/2000

162Cass. pen. n. 133/2000

163Cass. pen. n. 6231/2000

164Cass. pen. n. 5010/2000

165Cass. pen. n. 4152/2000

166Cass. pen. n. 6232/2000

167Cass. pen. n. 5954/2000

168Cass. pen. n. 3492/2000

169Cass. pen. n. 52/2000

170Cass. pen. n. 3910/2000

171Cass. pen. n. 3864/2000

172Cass. pen. n. 5651/2000

173Cass. pen. n. 4636/2000

174Cass. pen. n. 6489/1999

175Cass. pen. n. 3861/1999

176Cass. pen. n. 25/1999

177Cass. pen. n. 4000/1999

178Cass. pen. n. 2756/1999

179Cass. pen. n. 3910/1999

180Cass. pen. n. 1530/1999

181Cass. pen. n. 4974/1999

182Cass. pen. n. 4724/1999

183Cass. pen. n. 4689/1999

184Cass. pen. n. 2070/1999

185Cass. pen. n. 4857/1999

186Cass. pen. n. 1720/1999

187Cass. pen. n. 2103/1999

188Cass. pen. n. 1875/1999

189Cass. pen. n. 2056/1999

190Cass. pen. n. 3473/1999

191Cass. pen. n. 3430/1999

192Cass. pen. n. 3531/1999

193Cass. pen. n. 1905/1999

194Cass. pen. n. 2257/1999

195Cass. pen. n. 2136/1999

196Cass. pen. n. 922/1999

197Cass. pen. n. 1412/1999

198Cass. pen. n. 1217/1999

199Cass. pen. n. 1455/1999

200Cass. pen. n. 1430/1999

201Cass. pen. n. 2925/1999

202Cass. pen. n. 3058/1999

203Cass. pen. n. 1471/1999

204Cass. pen. n. 2093/1999

205Cass. pen. n. 843/1999

206Cass. pen. n. 842/1999

207Cass. pen. n. 1100/1999

208Cass. pen. n. 807/1999

209Cass. pen. n. 252/1999

210Cass. pen. n. 3428/1999

211Cass. pen. n. 2/1999

212Cass. pen. n. 6496/1999

213Cass. pen. n. 698/1999

214Cass. pen. n. 198/1999

215Cass. pen. n. 4007/1999

216Cass. pen. n. 7399/1999

217Cass. pen. n. 6521/1999

218Cass. pen. n. 1/1999

219Cass. pen. n. 5748/1999

220Cass. pen. n. 3443/1998

221Cass. pen. n. 3132/1998

222Cass. pen. n. 6636/1998

223Cass. pen. n. 5211/1998

224Cass. pen. n. 3678/1998

225Cass. pen. n. 4986/1998

226Cass. pen. n. 6963/1998

227Cass. pen. n. 5543/1998

228Cass. pen. n. 3676/1998

229Cass. pen. n. 4715/1998

230Cass. pen. n. 2119/1998

231Cass. pen. n. 3820/1998

232Cass. pen. n. 3568/1998

233Cass. pen. n. 3706/1998

234Cass. pen. n. 1496/1998

235Cass. pen. n. 3600/1998

236Cass. pen. n. 3047/1998

237Cass. pen. n. 3019/1998

238Cass. pen. n. 2589/1998

239Cass. pen. n. 10/1998

240Cass. pen. n. 9/1998

241Cass. pen. n. 3392/1998

242Cass. pen. n. 1795/1998

243Cass. pen. n. 2652/1998

244Cass. pen. n. 2076/1998

245Cass. pen. n. 11/1998

246Cass. pen. n. 2130/1998

247Cass. pen. n. 335/1998

248Cass. pen. n. 917/1998

249Cass. pen. n. 5473/1998

250Cass. pen. n. 883/1998

251Cass. pen. n. 453/1998

252Cass. pen. n. 4498/1998

253Cass. pen. n. 1575/1998

254Cass. pen. n. 5737/1998

255Cass. pen. n. 4192/1998

256Cass. pen. n. 4501/1998

257Cass. pen. n. 6235/1998

258Cass. pen. n. 5615/1998

259Cass. pen. n. 2393/1997

260Cass. pen. n. 4545/1997

261Cass. pen. n. 13/1997

262Cass. pen. n. 4065/1997

263Cass. pen. n. 3419/1997

264Cass. pen. n. 5670/1997

265Cass. pen. n. 4338/1997

266Cass. pen. n. 3304/1997

267Cass. pen. n. 3497/1997

268Cass. pen. n. 241/1997

269Cass. pen. n. 4878/1997

270Cass. pen. n. 2025/1997

271Cass. pen. n. 1990/1997

272Cass. pen. n. 4228/1997

273Cass. pen. n. 2237/1997

274Cass. pen. n. 1419/1997

275Cass. pen. n. 1006/1997

276Cass. pen. n. 950/1997

277Cass. pen. n. 1551/1997

278Cass. pen. n. 1281/1997

279Cass. pen. n. 463/1997

280Cass. pen. n. 1270/1997

281Cass. pen. n. 131/1997

282Cass. pen. n. 603/1997

283Cass. pen. n. 278/1997

284Cass. pen. n. 350/1997

285Cass. pen. n. 2921/1996

286Cass. pen. n. 4713/1996

287Cass. pen. n. 4482/1996

288Cass. pen. n. 2999/1996

289Cass. pen. n. 5536/1996

290Cass. pen. n. 5497/1996

291Cass. pen. n. 2704/1996

292Cass. pen. n. 3310/1996

293Cass. pen. n. 5600/1996

294Cass. pen. n. 5104/1996

295Cass. pen. n. 3162/1996

296Cass. pen. n. 2950/1996

297Cass. pen. n. 4818/1996

298Cass. pen. n. 2201/1996

299Cass. pen. n. 3055/1996

300Cass. pen. n. 2070/1996

301Cass. pen. n. 2006/1996

302Cass. pen. n. 7/1996

303Cass. pen. n. 6/1996

304Cass. pen. n. 3532/1996

305Cass. pen. n. 16/1996

306Cass. pen. n. 2783/1996

307Cass. pen. n. 2264/1996

308Cass. pen. n. 3/1996

309Cass. pen. n. 2186/1996

310Cass. pen. n. 1310/1996

311Cass. pen. n. 1306/1996

312Cass. pen. n. 5/1996

313Cass. pen. n. 4736/1996

314Cass. pen. n. 2020/1996

315Cass. pen. n. 1275/1996

316Cass. pen. n. 5000/1996

317Cass. pen. n. 588/1996

318Cass. pen. n. 40/1996

319Cass. pen. n. 2226/1996

320Cass. pen. n. 260/1996

321Cass. pen. n. 6155/1996

322Cass. pen. n. 41/1996

323Cass. pen. n. 6090/1996

324Cass. pen. n. 147/1996

325Cass. pen. n. 8/1996

326Cass. pen. n. 30/1995

327Cass. pen. n. 5657/1995

328Cass. pen. n. 1453/1995

329Cass. pen. n. 26/1995

330Cass. pen. n. 2016/1995

331Cass. pen. n. 978/1995

332Cass. pen. n. 3/1995

333Cass. pen. n. 19/1994

334Cass. pen. n. 4012/1994

335Cass. pen. n. 3056/1994

336Cass. pen. n. 2682/1994

337Cass. pen. n. 2805/1994

338Cass. pen. n. 11/1994

339Cass. pen. n. 5/1994

340Cass. pen. n. 1184/1994

341Cass. pen. n. 1009/1994

342Cass. pen. n. 562/1994

343Cass. pen. n. 536/1994

344Cass. pen. n. 575/1994

345Cass. pen. n. 3407/1994

346Cass. pen. n. 570/1994