Articolo 416 bis Codice Penale

(R.D. 19 ottobre 1930, n. 1398)

Associazioni di tipo mafioso anche straniere

Dispositivo

Note

(1) La norma è stata introdotta dalla art. 1 della l. 13 settembre 1982, n. 646.

(2) Dato che il fenomeno mafioso si caratterizza per l'elevato numero di partecipanti, dottrina e giurisprudenza escludono l'applicabilità al reato in esame della circostanza di cui all'art. 112 n. 1.

(3) La giurisprudenza prevalente ritiene che la formula "si avvalgono della forza di intimidazione" debba essere intesa nel senso che l'associazione abbia come programma il ricorso alla forza di intimidazione per realizzare i propri scopi, quindi non viene ritenuto necessario l'effettivo ricorso dell'associazione al compimento di atti intimidatori. Quindi non necessariamente deve esservi il ricorso ad atti di minaccia, deve però sussistere un alone penetrante e avvertibile di presenza intimidatoria e sopraffattrice, frutto di uno stile di vita consolidato nel tempo.

(4) Il comma terzo è stato integrato dal d.l. 8 giugno 1992, n. 306 convertito in l. 7-8-1992, n. 356.

(5) La disposizione in esame si differenzia dall'associazione per delinquere (v.416) relativamente alle finalità, in quanto, oltre alla commissione di delitti, l'associazione in esame può perseguire anche finalità lecite avvalendosi del mezzo illecito della forza di intimidazione. Di conseguenza è sufficiente la presenza di una soltanto delle finalità indicate dalla norma, al cui elencazione è tassativa.

(6) Tale comma prevedeva inoltre un ulteriore previsione poi abrogata dall'art. 36, l. 19 marzo 1990, n. 55, la quale prevedeva che: "Decadono inoltre di diritto le licenze di polizia, di commercio, di commissionario astatore presso i mercati annonari all'ingrosso, le concessioni di acque pubbliche e i diritti ad esse inerenti nonché le iscrizioni agli albi di appaltatori di opere o di forniture pubbliche di cui il condannato fosse titolare".

(7) Il riferimento alla ‘ndrangheta è stato inserito dall’art. 6, comma 2, del D.L. 4 febbraio 2010, n. 4, convertito con modificazioni, nella l. 31 marzo 2010, n. 50.

Massime giurisprudenziali (307)

1Cass. pen. n. 21535/2025

2Cass. pen. n. 23941/2025

3Cass. pen. n. 27516/2025

4Cass. pen. n. 22278/2025

5Cass. pen. n. 23897/2025

6Cass. pen. n. 11456/2025

7Cass. pen. n. 9399/2025

8Cass. pen. n. 7266/2024

9Cass. pen. n. 7649/2024

10Cass. pen. n. 45974/2024

11Cass. pen. n. 34126/2024

12Cass. pen. n. 24901/2024

13Cass. pen. n. 31612/2024

14Cass. pen. n. 24723/2024

15Cass. pen. n. 32062/2024

16Cass. pen. n. 27365/2024

17Cass. pen. n. 19751/2024

18Cass. pen. n. 18866/2024

19Cass. pen. n. 14403/2024

20Cass. pen. n. 12753/2024

21Cass. pen. n. 8790/2023

22Cass. pen. n. 9021/2023

23Cass. pen. n. 2159/2023

24Cass. pen. n. 19703/2023

25Cass. pen. n. 51694/2023

26Cass. pen. n. 49955/2023

27Cass. pen. n. 48448/2023

28Cass. pen. n. 47631/2023

29Cass. pen. n. 48278/2023

30Cass. pen. n. 45854/2023

31Cass. pen. n. 49790/2023

32Cass. pen. n. 49286/2023

33Cass. pen. n. 47102/2023

34Cass. pen. n. 47747/2023

35Cass. pen. n. 48865/2023

36Cass. pen. n. 48560/2023

37Cass. pen. n. 45836/2023

38Cass. pen. n. 36864/2023

39Cass. pen. n. 46337/2023

40Cass. pen. n. 46336/2023

41Cass. pen. n. 35646/2023

42Cass. pen. n. 31775/2023

43Cass. pen. n. 27722/2023

44Cass. pen. n. 16560/2023

45Cass. pen. n. 14444/2023

46Cass. pen. n. 11118/2022

47Cass. pen. n. 22899/2022

48Cass. pen. n. 12197/2022

49Cass. pen. n. 49744/2022

50Cass. pen. n. 47538/2022

51Cass. pen. n. 4822/2022

52Cass. pen. n. 44221/2022

53Cass. pen. n. 24324/2022

54Cass. pen. n. 35673/2022

55Cass. pen. n. 18020/2022

56Cass. pen. n. 5136/2022

57Cass. pen. n. 9395/2021

58Cass. pen. n. 5656/2021

59Cass. pen. n. 4984/2021

60Cass. pen. n. 47054/2021

61Cass. pen. n. 15551/2021

62Cass. pen. n. 1688/2021

63Cass. pen. n. 46385/2021

64Cass. pen. n. 1162/2021

65Cass. pen. n. 37865/2021

66Cass. pen. n. 40274/2021

67Cass. pen. n. 38831/2021

68Cass. pen. n. 32767/2021

69Cass. pen. n. 38848/2021

70Cass. pen. n. 33863/2021

71Cass. pen. n. 38603/2021

72Cass. pen. n. 32902/2021

73Cass. pen. n. 34615/2021

74Cass. pen. n. 31920/2021

75Cass. pen. n. 36958/2021

76Cass. pen. n. 25219/2021

77Cass. pen. n. 22751/2021

78Cass. pen. n. 19863/2021

79Cass. pen. n. 18875/2021

80Cass. pen. n. 20900/2021

81Cass. pen. n. 23890/2021

82Cass. pen. n. 12362/2021

83Cass. pen. n. 14888/2021

84Cass. pen. n. 21741/2021

85Cass. pen. n. 7839/2021

86Cass. pen. n. 7837/2021

87Cass. pen. n. 32076/2021

88Cass. pen. n. 23335/2021

89Cass. pen. n. 17347/2021

90Cass. pen. n. 14867/2021

91Cass. pen. n. 4680/2021

92Cass. pen. n. 16543/2021

93Cass. pen. n. 4321/2020

94Cass. pen. n. 36555/2020

95Cass. pen. n. 35775/2020

96Cass. pen. n. 37081/2020

97Cass. pen. n. 7155/2020

98Cass. pen. n. 3595/2020

99Cass. pen. n. 36891/2020

100Cass. pen. n. 36283/2020

101Cass. pen. n. 31614/2020

102Cass. pen. n. 28821/2020

103Cass. pen. n. 29189/2020

104Cass. pen. n. 28991/2020

105Cass. pen. n. 35185/2020

106Cass. pen. n. 31765/2020

107Cass. pen. n. 25838/2020

108Cass. pen. n. 25994/2020

109Cass. pen. n. 20577/2020

110Cass. pen. n. 22096/2020

111Cass. pen. n. 23818/2020

112Cass. pen. n. 42369/2019

113Cass. pen. n. 39424/2019

114Cass. pen. n. 33186/2019

115Cass. pen. n. 32519/2019

116Cass. pen. n. 32373/2019

117Cass. pen. n. 27808/2019

118Cass. pen. n. 26427/2019

119Cass. pen. n. 18256/2019

120Cass. pen. n. 12330/2019

121Cass. pen. n. 55141/2018

122Cass. pen. n. 47535/2018

123Cass. pen. n. 44156/2018

124Cass. pen. n. 43249/2018

125Cass. pen. n. 41736/2018

126Cass. pen. n. 32020/2018

127Cass. pen. n. 30133/2018

128Cass. pen. n. 26589/2018

129Cass. pen. n. 26306/2018

130Cass. pen. n. 25261/2018

131Cass. pen. n. 22554/2018

132Cass. pen. n. 111/2018

133Cass. pen. n. 51906/2017

134Cass. pen. n. 41772/2017

135Cass. pen. n. 40855/2017

136Cass. pen. n. 36107/2017

137Cass. pen. n. 35277/2017

138Cass. pen. n. 27428/2017

139Cass. pen. n. 27394/2017

140Cass. pen. n. 27094/2017

141Cass. pen. n. 24851/2017

142Cass. pen. n. 24850/2017

143Cass. pen. n. 31874/2017

144Cass. pen. n. 19245/2017

145Cass. pen. n. 18773/2017

146Cass. pen. n. 14255/2017

147Cass. pen. n. 8461/2017

148Cass. pen. n. 53423/2016

149Cass. pen. n. 52607/2016

150Cass. pen. n. 44644/2016

151Cass. pen. n. 33775/2016

152Cass. pen. n. 18132/2016

153Cass. pen. n. 34874/2015

154Cass. pen. n. 34147/2015

155Cass. pen. n. 31413/2015

156Cass. pen. n. 25360/2015

157Cass. pen. n. 8929/2015

158Cass. pen. n. 53675/2014

159Cass. pen. n. 28225/2014

160Cass. pen. n. 43963/2013

161Cass. pen. n. 43901/2013

162Cass. pen. n. 35100/2013

163Cass. pen. n. 22989/2013

164Cass. pen. n. 18491/2013

165Cass. pen. n. 13506/2013

166Cass. pen. n. 45860/2012

167Cass. pen. n. 22582/2012

168Cass. pen. n. 19943/2012

169Cass. pen. n. 18797/2012

170Cass. pen. n. 47404/2011

171Cass. pen. n. 31345/2011

172Cass. pen. n. 26331/2011

173Cass. pen. n. 25242/2011

174Cass. pen. n. 16606/2011

175Cass. pen. n. 13609/2011

176Cass. pen. n. 10740/2011

177Cass. pen. n. 30402/2010

178Cass. pen. n. 29924/2010

179Cass. pen. n. 24803/2010

180Cass. pen. n. 24194/2010

181Cass. pen. n. 16883/2010

182Cass. pen. n. 14173/2010

183Cass. pen. n. 10243/2010

184Cass. pen. n. 9091/2010

185Cass. pen. n. 23121/2009

186Cass. pen. n. 29770/2009

187Cass. pen. n. 8738/2009

188Cass. pen. n. 8451/2009

189Cass. pen. n. 3861/2009

190Cass. pen. n. 36769/2008

191Cass. pen. n. 28962/2008

192Cass. pen. n. 27343/2008

193Cass. pen. n. 542/2008

194Cass. pen. n. 34974/2007

195Cass. pen. n. 7660/2007

196Cass. pen. n. 1073/2007

197Cass. pen. n. 41332/2006

198Cass. pen. n. 40643/2006

199Cass. pen. n. 34193/2006

200Cass. pen. n. 30062/2006

201Cass. pen. n. 26268/2006

202Cass. pen. n. 19141/2006

203Cass. pen. n. 16493/2006

204Cass. pen. n. 14527/2006

205Cass. pen. n. 12393/2006

206Cass. pen. n. 8565/2006

207Cass. pen. n. 3822/2006

208Cass. pen. n. 46552/2005

209Cass. pen. n. 35034/2005

210Cass. pen. n. 17380/2005

211Cass. pen. n. 11613/2005

212Cass. pen. n. 2612/2005

213Cass. pen. n. 48444/2004

214Cass. pen. n. 31461/2004

215Cass. pen. n. 16486/2004

216Cass. pen. n. 15889/2004

217Cass. pen. n. 14541/2004

218Cass. pen. n. 13349/2004

219Cass. pen. n. 12982/2004

220Cass. pen. n. 11914/2004

221Cass. pen. n. 9604/2004

222Cass. pen. n. 6101/2004

223Cass. pen. n. 552/2004

224Cass. pen. n. 47739/2003

225Cass. pen. n. 45711/2003

226Cass. pen. n. 38412/2003

227Cass. pen. n. 37788/2003

228Cass. pen. n. 31109/2003

229Cass. pen. n. 20994/2003

230Cass. pen. n. 18845/2003

231Cass. pen. n. 6262/2003

232Cass. pen. n. 21356/2002

233Cass. pen. n. 21174/2002

234Cass. pen. n. 13928/2002

235Cass. pen. n. 33913/2001

236Cass. pen. n. 22897/2001

237Cass. pen. n. 12907/2001

238Cass. pen. n. 12537/2000

239Cass. pen. n. 12525/2000

240Cass. pen. n. 2285/2000

241Cass. pen. n. 495/2000

242Cass. pen. n. 1612/2000

243Cass. pen. n. 856/2000

244Cass. pen. n. 2960/1999

245Cass. pen. n. 950/1999

246Cass. pen. n. 145/1999

247Cass. pen. n. 5839/1999

248Cass. pen. n. 84/1999

249Cass. pen. n. 1631/1998

250Cass. pen. n. 2799/1998

251Cass. pen. n. 1544/1998

252Cass. pen. n. 4307/1998

253Cass. pen. n. 6933/1998

254Cass. pen. n. 3650/1997

255Cass. pen. n. 3304/1997

256Cass. pen. n. 4117/1997

257Cass. pen. n. 3144/1997

258Cass. pen. n. 1303/1997

259Cass. pen. n. 889/1997

260Cass. pen. n. 10858/1996

261Cass. pen. n. 6171/1996

262Cass. pen. n. 10810/1996

263Cass. pen. n. 2040/1996

264Cass. pen. n. 2973/1996

265Cass. pen. n. 9245/1996

266Cass. pen. n. 4357/1996

267Cass. pen. n. 3331/1996

268Cass. pen. n. 38914/1996

269Cass. pen. n. 4714/1996

270Cass. pen. n. 2963/1996

271Cass. pen. n. 6172/1996

272Cass. pen. n. 6111/1996

273Cass. pen. n. 6107/1996

274Cass. pen. n. 2518/1995

275Cass. pen. n. 2276/1995

276Cass. pen. n. 4202/1995

277Cass. pen. n. 2331/1995

278Cass. pen. n. 5466/1995

279Cass. pen. n. 1770/1995

280Cass. pen. n. 755/1995

281Cass. pen. n. 2167/1995

282Cass. pen. n. 16/1994

283Cass. pen. n. 4094/1994

284Cass. pen. n. 3584/1994

285Cass. pen. n. 3342/1994

286Cass. pen. n. 3319/1994

287Cass. pen. n. 9439/1994

288Cass. pen. n. 2699/1994

289Cass. pen. n. 2348/1994

290Cass. pen. n. 2274/1994

291Cass. pen. n. 3392/1993

292Cass. pen. n. 2260/1993

293Cass. pen. n. 2109/1992

294Cass. pen. n. 8381/1992

295Cass. pen. n. 8064/1992

296Cass. pen. n. 5426/1992

297Cass. pen. n. 4039/1992

298Cass. pen. n. 2690/1992

299Cass. pen. n. 788/1992

300Cass. pen. n. 3385/1991

301Cass. pen. n. 6203/1991

302Cass. pen. n. 4323/1991

303Cass. pen. n. 6580/1989

304Cass. pen. n. 482/1989

305Cass. pen. n. 4119/1988

306Cass. pen. n. 13070/1987

307Cass. pen. n. 11669/1987