Articolo 2043 Codice Civile

(R.D. 16 marzo 1942, n. 262)

Risarcimento per fatto illecito

Dispositivo

Note

(1) Si riporta l'art. 3, comma 1, D.L. 13 settembre 2012, n. 158, convertito, con modifiche, nella L. 8 novembre 2012, n. 189: "L'esercente la professione sanitaria che, nello svolgimento della propria attività si attiene a linee guida e buone pratiche accreditate dalla comunità scientifica non risponde penalmente per colpa lieve. In tali casi resta comunque fermo l'obbligo di cui all'articolo2043 del codice civile. Il giudice, anche nella determinazione del risarcimento del danno, tiene debitamente conto della condotta di cui al primo periodo".Successivamente, tale disciplina è stata sostituita con quella prevista dal terzo comma dell'art. 7 della c.d. "Legge Gelli-Bianco" n. 24 dell'8 marzo 2017 (Responsabilità professionale del personale sanitario), la quale prevede, in merito alla responsabilità dell'esercente la professione sanitaria, che "L'esercente la professione sanitaria di cui ai commi 1 e 2 risponde del proprio operato ai sensi dell'articolo 2043 del codice civile, salvo che abbia agito nell'adempimento di obbligazione contrattuale assunta con il paziente. Il giudice, nella determinazione del risarcimento del danno, tiene conto della condotta dell'esercente la professione sanitaria ai sensi dell'articolo 5 della presente legge e dell'articolo 590 sexies del codice penale, introdotto dall'articolo 6 della presente legge".

(2) La norma introduce la c.d. responsabilità extracontrattuale che sorge, sinteticamente, quando un soggetto subisce un danno dalla condotta di altri e tra di essi manca un rapporto obbligatorio. Essa si contrappone alla responsabilità contrattuale che nasce quando vi è tale rapporto ed esso è inadempiuto (1218 c.c.).La dottrina e la giurisprudenza più recenti hanno teorizzato l'esistenza di un'altra forma di responsabilità, c.d. da contatto sociale, che nasce quando tra danneggiante e danneggiato non c'è un rapporto obbligatorio ma non c'è nemmeno estraneità. Si discute se, strutturalmente, essa vada ricondotta all'illecito aquiliano o a quello contrattuale (tesi prevalente), con applicazione della relativa disciplina. Un esempio di tale forma di responsabilità è rinvenuto nell'obbligo di comportarsi secondobuona fedenelle trattative precontrattuali (1337 c.c.).

(3) Fatto è qualsiasi azione umana, commissiva ovvero anche omissiva se viola un obbligo di attivarsi imposto dall'ordinamento. Può trattarsi anche di un fatto materiale, cioè indipendente dalla condotta dell'uomo (ad esempio, il cornicione di un palazzo che si stacca e cade al suolo) se l'ordinamento, per una precisa ragione, lo ascrive all'uomo (ad esempio perché proprietario del palazzo,2053 c.c.).

(4) Tali espressioni identificano l'elemento soggettivo dell'illecito e la loro definizione è mutuata dal diritto penale (43 c.p.). Il dolo (da non confondersi con gli artifizi e raggiri di cui agli art. 1439,1440 c.c.) consiste nella coscienza e volontà di realizzare una condotta dannosa. La colpa consiste in negligenza, imprudenza, imperizia (valutate alla stregua dell'art. 1176, comma 1 c.c.) ovvero nella inosservanza di leggi, regolamenti, ordini o discipline.In alcune fattispecie il legislatore prescinde dal dolo e dalla colpa per fondare una responsabilità oggettiva (ad esempio, nel caso di padroni e committenti ex art. 2049 c.c.).

(6) Con la nozione di danno ingiusto si fa riferimento, innanzitutto, aldanno evento, che identifica i beni giuridici la cui violazione può originare il diritto al risarcimento. Esso è talvolta già tipizzato dal legislatore (ciò accade, ad esempio, per i reati). Tuttavia, fuori da queste ipotesi, l'elaborazione giurisprudenziale ha compiuto un lungo percorso volto ad estendere la categoria dei beni tutelati. Così, si è partiti dalla rilevanza dei soli diritti assoluti (anni '40), per passare a quella dei diritti di credito (c.d. caso Meroni, Cass., SS.UU., 26 gennaio 1971, n. 174), delle situazioni di fatto (ad esempio il possesso) e giungere con la storica sentenza Cass., SS.UU., 22 luglio del 1999, n. 500 alla tutela dell'interesse legittimo. Affinché la condotta realizzi tale danno è necessario, ovviamente, che essa non sia tenuta in presenza di una causa di giustificazione (2044 ss. c.c.).

(7) Il danno ingiusto si riferisce anche al c.d.danno conseguenzache indica quali siano le conseguenze dannose, economicamente valutabili che, derivando dalla lesione del bene, attribuiscono il diritto al risarcimento. Essi si distinguono in danni patrimoniali, cioè lesioni al patrimonio economico del soggetto, e non patrimoniali, che si sostanziano nei pregiudizi ad interessi della persona non aventi rilevanza economica. I primi, a loro volta, si sviluppano nel danno emergente e nel lucro cessante (1223 c.c.). In ordine ai secondi le teorie più recenti parlano di danno biologico, danno morale e danno esistenziale (2059 c.c.).

Massime giurisprudenziali (500)

1Cass. civ. n. 31191/2025

2Cass. civ. n. 30616/2025

3Cass. civ. n. 28867/2025

4Cass. civ. n. 28278/2025

5Cass. civ. n. 27756/2025

6Cass. civ. n. 25921/2025

7Cass. civ. n. 25789/2025

8Cass. civ. n. 25662/2025

9Cass. civ. n. 24955/2025

10Cass. civ. n. 24409/2025

11Cass. civ. n. 23881/2025

12Cass. civ. n. 23684/2025

13Cass. civ. n. 23656/2025

14Cass. civ. n. 23134/2025

15Cass. civ. n. 22494/2025

16Cass. civ. n. 22441/2025

17Cass. civ. n. 22198/2025

18Cass. civ. n. 22190/2025

19Cass. civ. n. 22179/2025

20Cass. civ. n. 21376/2025

21Cass. civ. n. 20441/2025

22Cass. civ. n. 20381/2025

23Cass. civ. n. 18496/2025

24Cass. civ. n. 18395/2025

25Cass. civ. n. 17961/2025

26Cass. civ. n. 17881/2025

27Cass. civ. n. 17237/2025

28Cass. civ. n. 17208/2025

29Cass. civ. n. 17179/2025

30Cass. civ. n. 16905/2025

31Cass. civ. n. 16788/2025

32Cass. civ. n. 16720/2025

33Cass. civ. n. 16122/2025

34Cass. civ. n. 15464/2025

35Cass. civ. n. 15459/2025

36Cass. civ. n. 15081/2025

37Cass. civ. n. 15078/2025

38Cass. civ. n. 15074/2025

39Cass. civ. n. 14971/2025

40Cass. civ. n. 14970/2025

41Cass. civ. n. 14774/2025

42Cass. civ. n. 1594/2025

43Cass. civ. n. 13391/2025

44Cass. civ. n. 13162/2025

45Cass. civ. n. 13063/2025

46Cass. civ. n. 12879/2025

47Cass. civ. n. 12875/2025

48Cass. civ. n. 12637/2025

49Cass. civ. n. 11614/2025

50Cass. civ. n. 11290/2025

51Cass. civ. n. 10515/2025

52Cass. civ. n. 10514/2025

53Cass. civ. n. 10512/2025

54Cass. civ. n. 10470/2025

55Cass. civ. n. 9893/2025

56Cass. civ. n. 9487/2025

57Cass. civ. n. 9029/2025

58Cass. civ. n. 7604/2025

59Cass. civ. n. 7580/2025

60Cass. civ. n. 7332/2025

61Cass. civ. n. 7235/2025

62Cass. civ. n. 6909/2025

63Cass. civ. n. 6675/2025

64Cass. civ. n. 6645/2025

65Cass. civ. n. 6644/2025

66Cass. civ. n. 6640/2025

67Cass. pen. n. 6517/2025

68Cass. civ. n. 6373/2025

69Cass. civ. n. 6351/2025

70Cass. civ. n. 5992/2025

71Cass. civ. n. 5703/2025

72Cass. civ. n. 5637/2025

73Cass. civ. n. 4805/2025

74Cass. civ. n. 3502/2025

75Cass. civ. n. 3484/2025

76Cass. civ. n. 2861/2025

77Cass. civ. n. 2812/2025

78Cass. pen. n. 2623/2025

79Cass. civ. n. 2515/2025

80Cass. civ. n. 2312/2025

81Cass. civ. n. 2122/2025

82Cass. civ. n. 1923/2025

83Cass. civ. n. 1903/2025

84Cass. civ. n. 1404/2025

85Cass. civ. n. 341/2025

86Cass. civ. n. 256/2025

87Cass. civ. n. 35062/2024

88Cass. civ. n. 33009/2024

89Cass. civ. n. 32946/2024

90Cass. civ. n. 32720/2024

91Cass. civ. n. 32565/2024

92Cass. civ. n. 31684/2024

93Cass. civ. n. 30981/2024

94Cass. pen. n. 30218/2024

95Cass. pen. n. 29815/2024

96Cass. civ. n. 29310/2024

97Cass. civ. n. 29307/2024

98Cass. civ. n. 29252/2024

99Cass. civ. n. 28722/2024

100Cass. civ. n. 28495/2024

101Cass. civ. n. 28390/2024

102Cass. civ. n. 26832/2024

103Cass. civ. n. 26711/2024

104Cass. civ. n. 25825/2024

105Cass. civ. n. 18222/2024

106Cass. civ. n. 17851/2024

107Cass. civ. n. 17785/2024

108Cass. civ. n. 17761/2024

109Cass. civ. n. 17759/2024

110Cass. civ. n. 17749/2024

111Cass. civ. n. 17676/2024

112Cass. civ. n. 17670/2024

113Cass. civ. n. 17664/2024

114Cass. civ. n. 17649/2024

115Cass. civ. n. 17253/2024

116Cass. civ. n. 17119/2024

117Cass. civ. n. 17062/2024

118Cass. civ. n. 16987/2024

119Cass. civ. n. 16967/2024

120Cass. civ. n. 16924/2024

121Cass. civ. n. 16780/2024

122Cass. civ. n. 16755/2024

123Cass. civ. n. 16576/2024

124Cass. civ. n. 16421/2024

125Cass. civ. n. 16348/2024

126Cass. civ. n. 16186/2024

127Cass. civ. n. 16127/2024

128Cass. civ. n. 16019/2024

129Cass. civ. n. 16002/2024

130Cass. civ. n. 15875/2024

131Cass. civ. n. 15771/2024

132Cass. civ. n. 15755/2024

133Cass. civ. n. 15700/2024

134Cass. civ. n. 14555/2024

135Cass. civ. n. 14245/2024

136Cass. civ. n. 13104/2024

137Cass. civ. n. 16199/2024

138Cass. civ. n. 12839/2024

139Cass. civ. n. 12497/2024

140Cass. civ. n. 11950/2024

141Cass. civ. n. 11601/2024

142Cass. civ. n. 10720/2024

143Cass. civ. n. 10376/2024

144Cass. civ. n. 9068/2024

145Cass. civ. n. 8647/2024

146Cass. civ. n. 8217/2024

147Cass. civ. n. 8109/2024

148Cass. civ. n. 5922/2024

149Cass. civ. n. 5519/2024

150Cass. civ. n. 5226/2024

151Cass. civ. n. 4929/2024

152Cass. civ. n. 4772/2024

153Cass. civ. n. 4770/2024

154Cass. civ. n. 4687/2024

155Cass. civ. n. 4563/2024

156Cass. civ. n. 4430/2024

157Cass. civ. n. 4418/2024

158Cass. civ. n. 4298/2024

159Cass. civ. n. 4125/2024

160Cass. civ. n. 3734/2024

161Cass. civ. n. 3639/2024

162Cass. civ. n. 3580/2024

163Cass. civ. n. 3267/2024

164Cass. civ. n. 3231/2024

165Cass. civ. n. 3217/2024

166Cass. civ. n. 3158/2024

167Cass. civ. n. 2892/2024

168Cass. civ. n. 2572/2024

169Cass. civ. n. 2571/2024

170Cass. civ. n. 2569/2024

171Cass. civ. n. 2340/2024

172Cass. civ. n. 2203/2024

173Cass. civ. n. 1653/2024

174Cass. civ. n. 1607/2024

175Cass. civ. n. 51/2024

176Cass. civ. n. 36504/2023

177Cass. civ. n. 36270/2023

178Cass. civ. n. 36099/2023

179Cass. civ. n. 35998/2023

180Cass. civ. n. 35663/2023

181Cass. civ. n. 34621/2023

182Cass. civ. n. 34370/2023

183Cass. civ. n. 31330/2023

184Cass. civ. n. 31301/2023

185Cass. civ. n. 30293/2023

186Cass. civ. n. 30175/2023

187Cass. civ. n. 29495/2023

188Cass. civ. n. 28626/2023

189Cass. civ. n. 28418/2023

190Cass. civ. n. 27582/2023

191Cass. civ. n. 27513/2023

192Cass. civ. n. 27455/2023

193Cass. civ. n. 27385/2023

194Cass. civ. n. 26654/2023

195Cass. civ. n. 26132/2023

196Cass. civ. n. 25841/2023

197Cass. civ. n. 25835/2023

198Cass. civ. n. 25772/2023

199Cass. civ. n. 25357/2023

200Cass. civ. n. 25191/2023

201Cass. civ. n. 24726/2023

202Cass. civ. n. 24691/2023

203Cass. civ. n. 24196/2023

204Cass. civ. n. 23284/2023

205Cass. civ. n. 21586/2023

206Cass. civ. n. 20447/2023

207Cass. civ. n. 20345/2023

208Cass. civ. n. 19922/2023

209Cass. civ. n. 19568/2023

210Cass. civ. n. 19103/2023

211Cass. civ. n. 19063/2023

212Cass. civ. n. 17230/2023

213Cass. civ. n. 16844/2023

214Cass. civ. n. 16808/2023

215Cass. civ. n. 16628/2023

216Cass. civ. n. 17004/2023

217Cass. civ. n. 14947/2023

218Cass. civ. n. 14593/2023

219Cass. civ. n. 14241/2023

220Cass. civ. n. 14209/2023

221Cass. civ. n. 14920/2023

222Cass. civ. n. 13540/2023

223Cass. civ. n. 13311/2023

224Cass. civ. n. 13173/2023

225Cass. civ. n. 13073/2023

226Cass. civ. n. 13037/2023

227Cass. civ. n. 12954/2023

228Cass. civ. n. 12605/2023

229Cass. civ. n. 12467/2023

230Cass. civ. n. 12159/2023

231Cass. civ. n. 12109/2023

232Cass. civ. n. 11913/2023

233Cass. civ. n. 10634/2023

234Cass. civ. n. 9930/2023

235Cass. civ. n. 9883/2023

236Cass. civ. n. 9837/2023

237Cass. civ. n. 9744/2023

238Cass. civ. n. 9519/2023

239Cass. civ. n. 9304/2023

240Cass. civ. n. 9100/2023

241Cass. civ. n. 9003/2023

242Cass. civ. n. 8801/2023

243Cass. civ. n. 8729/2023

244Cass. civ. n. 7922/2023

245Cass. civ. n. 7012/2023

246Cass. civ. n. 6893/2023

247Cass. civ. n. 6589/2023

248Cass. civ. n. 6494/2023

249Cass. civ. n. 6444/2023

250Cass. civ. n. 6443/2023

251Cass. civ. n. 6387/2023

252Cass. civ. n. 6116/2023

253Cass. civ. n. 6100/2023

254Cass. civ. n. 5990/2023

255Cass. civ. n. 5984/2023

256Cass. civ. n. 5737/2023

257Cass. civ. n. 5682/2023

258Cass. civ. n. 5668/2023

259Cass. civ. n. 5475/2023

260Cass. civ. n. 5384/2023

261Cass. civ. n. 5381/2023

262Cass. civ. n. 5119/2023

263Cass. civ. n. 4707/2023

264Cass. civ. n. 4303/2023

265Cass. civ. n. 4228/2023

266Cass. civ. n. 4054/2023

267Cass. civ. n. 3875/2023

268Cass. civ. n. 3745/2023

269Cass. civ. n. 3368/2023

270Cass. civ. n. 2979/2023

271Cass. civ. n. 2798/2023

272Cass. civ. n. 2685/2023

273Cass. civ. n. 1752/2023

274Cass. civ. n. 479/2023

275Cass. civ. n. 370/2023

276Cass. civ. n. 36902/2022

277Cass. civ. n. 9010/2022

278Cass. civ. n. 9006/2022

279Cass. civ. n. 3294/2022

280Cass. civ. n. 3285/2022

281Cass. civ. n. 2340/2022

282Cass. civ. n. 39441/2021

283Cass. civ. n. 36373/2021

284Cass. civ. n. 33005/2021

285Cass. civ. n. 28218/2021

286Cass. civ. n. 26592/2021

287Cass. civ. n. 26334/2021

288Cass. civ. n. 26304/2021

289Cass. civ. n. 21769/2021

290Cass. civ. n. 21649/2021

291Cass. civ. n. 21145/2021

292Cass. civ. n. 14324/2021

293Cass. civ. n. 7027/2021

294Cass. civ. n. 653/2021

295Cass. civ. n. 457/2021

296Cass. civ. n. 39/2021

297Cass. civ. n. 29711/2020

298Cass. civ. n. 29656/2020

299Cass. civ. n. 29175/2020

300Cass. civ. n. 28979/2020

301Cass. civ. n. 28634/2020

302Cass. civ. n. 21993/2020

303Cass. civ. n. 14231/2020

304Cass. civ. n. 12913/2020

305Cass. civ. n. 12906/2020

306Cass. civ. n. 12903/2020

307Cass. civ. n. 12420/2020

308Cass. civ. n. 11271/2020

309Cass. civ. n. 11105/2020

310Cass. civ. n. 11097/2020

311Cass. civ. n. 10814/2020

312Cass. civ. n. 1578/2020

313Cass. civ. n. 144/2020

314Cass. civ. n. 2/2020

315Cass. civ. n. 34267/2019

316Cass. civ. n. 22178/2019

317Cass. civ. n. 16592/2019

318Cass. civ. n. 16506/2019

319Cass. civ. n. 16217/2019

320Cass. civ. n. 10424/2019

321Cass. civ. n. 9318/2019

322Cass. civ. n. 2778/2019

323Cass. civ. n. 1875/2019

324Cass. civ. n. 1567/2019

325Cass. civ. n. 33211/2018

326Cass. civ. n. 32929/2018

327Cass. civ. n. 32180/2018

328Cass. civ. n. 27690/2018

329Cass. civ. n. 27164/2018

330Cass. civ. n. 24198/2018

331Cass. civ. n. 23197/2018

332Cass. civ. n. 19180/2018

333Cass. civ. n. 12566/2018

334Cass. civ. n. 12564/2018

335Cass. civ. n. 10321/2018

336Cass. civ. n. 8766/2018

337Cass. civ. n. 2483/2018

338Cass. civ. n. 651/2018

339Cass. civ. n. 30922/2017

340Cass. civ. n. 27800/2017

341Cass. civ. n. 27524/2017

342Cass. civ. n. 25644/2017

343Cass. civ. n. 22801/2017

344Cass. civ. n. 92/2017

345Cass. civ. n. 47/2017

346Cass. civ. n. 24295/2016

347Cass. civ. n. 21931/2015

348Cass. civ. n. 20932/2015

349Cass. civ. n. 18877/2015

350Cass. civ. n. 17294/2015

351Cass. civ. n. 11794/2015

352Cass. civ. n. 2758/2015

353Cass. civ. n. 26277/2014

354Cass. civ. n. 25733/2014

355Cass. civ. n. 24204/2014

356Cass. civ. n. 24197/2014

357Cass. civ. n. 23426/2014

358Cass. civ. n. 23170/2014

359Cass. civ. n. 21408/2014

360Cass. civ. n. 21396/2014

361Cass. civ. n. 13537/2014

362Cass. civ. n. 4439/2014

363Cass. civ. n. 2422/2014

364Cass. civ. n. 759/2014

365Cass. civ. n. 28460/2013

366Cass. civ. n. 23933/2013

367Cass. civ. n. 23915/2013

368Cass. civ. n. 22585/2013

369Cass. civ. n. 21255/2013

370Cass. civ. n. 12401/2013

371Cass. civ. n. 4043/2013

372Cass. civ. n. 2637/2013

373Cass. civ. n. 13693/2012

374Cass. civ. n. 9528/2012

375Cass. civ. n. 7531/2012

376Cass. civ. n. 7272/2012

377Cass. civ. n. 4253/2012

378Cass. civ. n. 4172/2012

379Cass. civ. n. 3876/2012

380Cass. civ. n. 2085/2012

381Cass. civ. n. 29736/2011

382Cass. civ. n. 24408/2011

383Cass. civ. n. 22508/2011

384Cass. civ. n. 21170/2011

385Cass. civ. n. 19458/2011

386Cass. civ. n. 19315/2011

387Cass. civ. n. 15991/2011

388Cass. civ. n. 15709/2011

389Cass. civ. n. 13614/2011

390Cass. civ. n. 12408/2011

391Cass. civ. n. 12278/2011

392Cass. civ. n. 5120/2011

393Cass. civ. n. 25395/2010

394Cass. civ. n. 16392/2010

395Cass. civ. n. 16123/2010

396Cass. civ. n. 13830/2010

397Cass. civ. n. 13431/2010

398Cass. civ. n. 10074/2010

399Cass. civ. n. 7352/2010

400Cass. civ. n. 5561/2010

401Cass. civ. n. 4326/2010

402Cass. civ. n. 2360/2010

403Cass. civ. n. 698/2010

404Cass. civ. n. 4/2010

405Cass. civ. n. 26514/2009

406Cass. civ. n. 25236/2009

407Cass. civ. n. 15895/2009

408Cass. civ. n. 11048/2009

409Cass. civ. n. 10285/2009

410Cass. civ. n. 975/2009

411Cass. civ. n. 26925/2008

412Cass. civ. n. 25028/2008

413Cass. civ. n. 25016/2008

414Cass. civ. n. 23846/2008

415Cass. civ. n. 23725/2008

416Cass. civ. n. 12455/2008

417Cass. civ. n. 11917/2008

418Cass. civ. n. 864/2008

419Cass. civ. n. 576/2008

420Cass. civ. n. 26527/2007

421Cass. civ. n. 22370/2007

422Cass. civ. n. 21619/2007

423Cass. civ. n. 20986/2007

424Cass. civ. n. 19357/2007

425Cass. civ. n. 15233/2007

426Cass. civ. n. 14845/2007

427Cass. civ. n. 14759/2007

428Cass. civ. n. 13953/2007

429Cass. civ. n. 13400/2007

430Cass. civ. n. 13061/2007

431Cass. civ. n. 11879/2007

432Cass. civ. n. 10830/2007

433Cass. civ. n. 8520/2007

434Cass. civ. n. 6227/2007

435Cass. civ. n. 4791/2007

436Cass. civ. n. 3764/2007

437Cass. civ. n. 2771/2007

438Cass. civ. n. 2318/2007

439Cass. civ. n. 1183/2007

440Cass. civ. n. 16937/2006

441Cass. civ. n. 15259/2006

442Cass. civ. n. 13673/2006

443Cass. civ. n. 12111/2006

444Cass. civ. n. 8096/2006

445Cass. civ. n. 5677/2006

446Cass. civ. n. 5234/2006

447Cass. civ. n. 4980/2006

448Cass. civ. n. 1526/2006

449Cass. civ. n. 871/2006

450Cass. civ. n. 20454/2005

451Cass. civ. n. 19974/2005

452Cass. civ. n. 13957/2005

453Cass. civ. n. 11609/2005

454Cass. civ. n. 8209/2005

455Cass. civ. n. 8204/2005

456Cass. civ. n. 3751/2005

457Cass. civ. n. 2271/2005

458Cass. civ. n. 600/2005

459Cass. civ. n. 22588/2004

460Cass. civ. n. 19200/2004

461Cass. civ. n. 15408/2004

462Cass. civ. n. 13077/2004

463Cass. civ. n. 10480/2004

464Cass. civ. n. 7043/2004

465Cass. civ. n. 6516/2004

466Cass. civ. n. 5941/2004

467Cass. civ. n. 4754/2004

468Cass. civ. n. 3867/2004

469Cass. civ. n. 2423/2004

470Cass. civ. n. 19570/2003

471Cass. civ. n. 18945/2003

472Cass. civ. n. 18467/2003

473Cass. civ. n. 17940/2003

474Cass. civ. n. 17914/2003

475Cass. civ. n. 15061/2003

476Cass. civ. n. 11738/2003

477Cass. civ. n. 11003/2003

478Cass. civ. n. 9341/2003

479Cass. civ. n. 8828/2003

480Cass. civ. n. 7630/2003

481Cass. civ. n. 7504/2003

482Cass. civ. n. 488/2003

483Cass. civ. n. 484/2003

484Cass. civ. n. 196/2003

485Cass. civ. n. 157/2003

486Cass. civ. n. 16179/2002

487Cass. civ. n. 14086/2002

488Cass. civ. n. 11250/2002

489Cass. civ. n. 10898/2002

490Cass. civ. n. 10403/2002

491Cass. civ. n. 8157/2002

492Cass. civ. n. 4766/2002

493Cass. civ. n. 4205/2002

494Cass. civ. n. 2380/2002

495Cass. civ. n. 2074/2002

496Cass. civ. n. 887/2002

497Cass. civ. n. 750/2002

498Cass. civ. n. 203/2002

499Cass. civ. n. 13630/2001

500Cass. civ. n. 12597/2001