Articolo 1102 Codice Civile

(R.D. 16 marzo 1942, n. 262)

Uso della cosa comune

Dispositivo

Note

(1) I due limiti fondamentali all'uso della cosa comune sono, quindi, il divieto di alterare la destinazione della cosa e il divieto di impedire agli altri partecipanti di farne parimenti d'uso.L'uso da rispettare è quello attuale. Per esempio, è stata considerata alterazione della originaria destinazione del bene la permanente utilizzazione di un giardino comune come parcheggio.La nozione di pari uso non va intesa in senso di uso "identico", tanto che è normalmente ammesso che un condomino faccia un uso più intenso della cosa rispetto agli altri: l'importante è che ciascuno abbia il diritto ad usare potenzialmente della cosa al pari degli altri.

(2) Il partecipante alla comunione ha il diritto di modificare la cosa comune sostenendo i relativi costi al fine di realizzare un godimento migliore della cosa stessa.In tale ultima ipotesi gli altri comunisti, se non domandino la rimozione del miglioramento effettuato a loro favore da un singolo comunista, hanno diritto di acquisirla; ciò, ovviamente, sempre che essa sia fruibile e si connoti alla stregua di un'innovazione (art. 1108 del c.c.) della cosa comune. Al comunista autore dell'innovazione compete, dunque, il rimborso delle spese sostenute per migliorare il bene comune.

(3) Il secondo comma dell'articolo si riferisce all'estensione del diritto sulla cosa comune inteso come usucapione del diritto di comunione per una quota maggiore o usucapione di tutta la cosa da parte del singolo comunista. Dottrina e giurisprudenza sono concordi nel richiedere un mutamento del titolo, che provi in maniera inequivocabile il nuovoanimus possidendi.

Massime giurisprudenziali (178)

1Cass. civ. n. 20548/2025

2Cass. civ. n. 16398/2025

3Cass. civ. n. 16394/2025

4Cass. civ. n. 12662/2025

5Cass. civ. n. 12313/2025

6Cass. civ. n. 2365/2025

7Cass. civ. n. 26887/2024

8Cass. civ. n. 21483/2024

9Cass. civ. n. 21117/2024

10Cass. civ. n. 18241/2024

11Cass. civ. n. 17991/2024

12Cass. civ. n. 15573/2024

13Cass. civ. n. 8407/2024

14Cass. civ. n. 5410/2024

15Cass. civ. n. 5389/2024

16Cass. civ. n. 4810/2024

17Cass. civ. n. 2047/2024

18Cass. civ. n. 1158/2024

19Cass. civ. n. 980/2024

20Cass. civ. n. 917/2024

21Cass. civ. n. 32833/2023

22Cass. civ. n. 32432/2023

23Cass. civ. n. 31105/2023

24Cass. civ. n. 27950/2023

25Cass. civ. n. 23431/2023

26Cass. civ. n. 21896/2023

27Cass. civ. n. 18113/2023

28Cass. civ. n. 16800/2023

29Cass. civ. n. 14019/2023

30Cass. civ. n. 12255/2023

31Cass. civ. n. 11884/2023

32Cass. civ. n. 10477/2023

33Cass. civ. n. 10264/2023

34Cass. civ. n. 8436/2023

35Cass. civ. n. 7385/2023

36Cass. civ. n. 6428/2023

37Cass. civ. n. 3184/2023

38Cass. civ. n. 11870/2021

39Cass. civ. n. 32437/2019

40Cass. civ. n. 7618/2019

41Cass. civ. n. 5132/2019

42Cass. civ. n. 31462/2018

43Cass. civ. n. 9280/2018

44Cass. civ. n. 9100/2018

45Cass. civ. n. 24781/2017

46Cass. civ. n. 15705/2017

47Cass. civ. n. 8507/2017

48Cass. civ. n. 6253/2017

49Cass. civ. n. 25775/2016

50Cass. civ. n. 20565/2016

51Cass. civ. n. 17512/2016

52Cass. civ. n. 5551/2016

53Cass. civ. n. 11903/2015

54Cass. civ. n. 7466/2015

55Cass. civ. n. 4501/2015

56Cass. civ. n. 4372/2015

57Cass. civ. n. 24295/2014

58Cass. civ. n. 19915/2014

59Cass. civ. n. 14245/2014

60Cass. civ. n. 27233/2013

61Cass. civ. n. 18350/2013

62Cass. civ. n. 15024/2013

63Cass. civ. n. 9633/2013

64Cass. civ. n. 2500/2013

65Cass. civ. n. 944/2013

66Cass. civ. n. 2741/2012

67Cass. civ. n. 23539/2011

68Cass. civ. n. 15203/2011

69Cass. civ. n. 12310/2011

70Cass. civ. n. 1062/2011

71Cass. civ. n. 24647/2010

72Cass. civ. n. 11486/2010

73Cass. civ. n. 7221/2009

74Cass. civ. n. 26737/2008

75Cass. civ. n. 24243/2008

76Cass. civ. n. 17208/2008

77Cass. civ. n. 11204/2008

78Cass. civ. n. 7143/2008

79Cass. civ. n. 21246/2007

80Cass. civ. n. 4617/2007

81Cass. civ. n. 4386/2007

82Cass. civ. n. 26226/2006

83Cass. civ. n. 23612/2006

84Cass. civ. n. 23608/2006

85Cass. civ. n. 8429/2006

86Cass. civ. n. 15379/2005

87Cass. civ. n. 1076/2005

88Cass. civ. n. 8852/2004

89Cass. civ. n. 17868/2003

90Cass. civ. n. 13424/2003

91Cass. civ. n. 12343/2003

92Cass. civ. n. 11419/2003

93Cass. civ. n. 8830/2003

94Cass. civ. n. 8808/2003

95Cass. civ. n. 4900/2003

96Cass. civ. n. 12569/2002

97Cass. civ. n. 10453/2001

98Cass. civ. n. 6921/2001

99Cass. civ. n. 4135/2001

100Cass. civ. n. 15390/2000

101Cass. civ. n. 8886/2000

102Cass. civ. n. 6341/2000

103Cass. civ. n. 42/2000

104Cass. civ. n. 11520/1999

105Cass. civ. n. 8591/1999

106Cass. civ. n. 6382/1999

107Cass. civ. n. 5546/1999

108Cass. civ. n. 1367/1999

109Cass. civ. n. 1162/1999

110Cass. civ. n. 10175/1998

111Cass. civ. n. 1708/1998

112Cass. civ. n. 1498/1998

113Cass. civ. n. 11631/1997

114Cass. civ. n. 4394/1997

115Cass. civ. n. 3874/1997

116Cass. civ. n. 12231/1995

117Cass. civ. n. 5640/1995

118Cass. civ. n. 3368/1995

119Cass. civ. n. 11138/1994

120Cass. civ. n. 10704/1994

121Cass. civ. n. 10699/1994

122Cass. civ. n. 9497/1994

123Cass. civ. n. 7652/1994

124Cass. civ. n. 7464/1994

125Cass. civ. n. 5223/1993

126Cass. civ. n. 5006/1993

127Cass. civ. n. 3923/1993

128Cass. civ. n. 1933/1993

129Cass. civ. n. 172/1993

130Cass. civ. n. 3942/1991

131Cass. civ. n. 3369/1991

132Cass. civ. n. 10294/1990

133Cass. civ. n. 8040/1990

134Cass. civ. n. 7825/1990

135Cass. civ. n. 7704/1990

136Cass. civ. n. 5122/1990

137Cass. civ. n. 2944/1990

138Cass. civ. n. 4201/1987

139Cass. civ. n. 2440/1987

140Cass. civ. n. 5949/1986

141Cass. civ. n. 1598/1986

142Cass. civ. n. 421/1986

143Cass. civ. n. 1529/1985

144Cass. civ. n. 1132/1985

145Cass. civ. n. 6192/1984

146Cass. civ. n. 3599/1982

147Cass. civ. n. 2751/1982

148Cass. civ. n. 6669/1981

149Cass. civ. n. 2805/1981

150Cass. civ. n. 3422/1978

151Cass. civ. n. 3405/1978

152Cass. civ. n. 2816/1978

153Cass. civ. n. 2814/1978

154Cass. civ. n. 2749/1978

155Cass. civ. n. 2666/1978

156Cass. civ. n. 2408/1978

157Cass. civ. n. 1951/1978

158Cass. civ. n. 1524/1978

159Cass. civ. n. 1456/1978

160Cass. civ. n. 3351/1977

161Cass. civ. n. 2589/1977

162Cass. civ. n. 1368/1977

163Cass. civ. n. 1355/1977

164Cass. civ. n. 620/1977

165Cass. civ. n. 179/1977

166Cass. civ. n. 78/1977

167Cass. civ. n. 4658/1976

168Cass. civ. n. 3256/1976

169Cass. civ. n. 2543/1976

170Cass. civ. n. 1836/1976

171Cass. civ. n. 624/1976

172Cass. civ. n. 501/1976

173Cass. civ. n. 3282/1975

174Cass. civ. n. 2293/1975

175Cass. civ. n. 1560/1975

176Cass. civ. n. 4091/1974

177Cass. civ. n. 2897/1974

178Cass. civ. n. 776/1974