Articolo 37 Codice di Procedura Civile

(R.D. 28 ottobre 1940, n. 1443)

Difetto di giurisdizione

Dispositivo

Note

(1) Il momento determinante della giurisdizione coincide con quello della proposizione della domanda ai sensi del testo dell'art. 5 c.p.c., in base al quale qualsiasi successivo mutamento delle circostanze di fatto o di diritto, è irrilevante fissandosi, così, definitivamente in tale sede. In relazione al c.d. principio dellaperpetuatio iurisdictionis, il legislatore ha ritenuto che la questione della rilevabilità d'ufficio fosse troppo importante per lasciarla alla disponibilità delle sole parti che possono eccepirla in ogni stato e grado del giudizio, e pertanto ne ha previsto la rilevabilità ancheex officio.

(2) Il difetto di giurisdizione è rilevabile, anche d'ufficio, in ogni fase di svolgimento del giudizio, anche in caso di sospensione (295) o interruzione (299). Il principio della rilevabilità d'ufficio opera fino al formarsi del giudicato (324), ovvero fino a che la lite non è passata al vaglio della Corte di Cassazione a SS.UU. (art. 41 del c.p.c.).Nell'ipotesi in cui la Cassazione si sia già pronunciata, il principio della rilevabilità d'ufficio va coordinato con il sistema delle impugnazioni, nel senso che i giudici delle successive fasi processuali potranno pronunciarsi relativamente alla giurisdizione solo se la questione sia stata riproposta con l'impugnazione.

(3) Per pacifica giurisprudenza, la sentenza (sui soli aspetti di rito) con cui il giudice amministrativo neghi la propria giurisdizione non spiega effetti fuori del processo in cui è stata emessa (c.d. giudicato interno), e quindi non impedisce la riesaminabilità della questione nel successivo giudizio instaurato dinanzi al giudice ordinario, e per il cui promuovimento le parti sono rimesse in termini. Tuttavia, nella ipotesi inversa, quando, cioè, venga rilevato difetto di giurisdizione ordinaria in favore di quella amministrativa, non è prevista alcuna rimessione in termini in caso di errore scusabile, anche se questo non sembra dar luogo a disparità sindacabile in sede costituzionale.

(4) Questo comma è stato abrogato dalla L. 31.5.1995, n. 218 (art. 73), a decorrere dall'1-9-1995. L'art. 11 della predetta legge ha disposto che il difetto di giurisdizione (del giudice italiano nei confronti dello straniero) possa essere rilevato in qualunque stato e grado del processo soltanto dal convenuto costituito che non abbia espressamente o tacitamente accettato la giurisdizione italiana (2) e cioè che abbia sollevato la eccezione nel primo scritto difensivo. Diversamente, è rilevato ex officio dal giudice, in qualunque stato e grado del processo, se il convenuto è contumace, se si controverte su azioni reali relative ad immobili siti all'estero ovvero se la giurisdizione italiana è esclusa per effetto di una norma internazionale.

(5) Il D. Lgs. 10 ottobre 2022, n. 149 (c.d. "Riforma Cartabia"), come modificato dalla L. 29 dicembre 2022, n. 197, ha disposto (con l'art. 35, comma 1) che "Le disposizioni del presente decreto, salvo che non sia diversamente disposto, hanno effetto a decorrere dal 28 febbraio 2023 e si applicano ai procedimenti instaurati successivamente a tale data. Ai procedimenti pendenti alla data del 28 febbraio 2023 si applicano le disposizioni anteriormente vigenti".

Massime giurisprudenziali (220)

1Cass. civ. n. 5992/2025

2Cass. civ. n. 5237/2025

3Cass. civ. n. 2481/2025

4Cass. civ. n. 19788/2024

5Cass. civ. n. 16837/2024

6Cass. civ. n. 15388/2024

7Cass. civ. n. 9971/2024

8Cass. civ. n. 5613/2024

9Cass. civ. n. 5612/2024

10Cass. civ. n. 5441/2024

11Cass. civ. n. 5207/2024

12Cass. civ. n. 3727/2024

13Cass. civ. n. 2577/2024

14Cass. civ. n. 440/2024

15Cass. civ. n. 27165/2023

16Cass. civ. n. 19167/2023

17Cass. civ. n. 15601/2023

18Cass. civ. n. 15068/2023

19Cass. civ. n. 9326/2023

20Cass. civ. n. 8756/2023

21Cass. civ. n. 8675/2023

22Cass. civ. n. 5614/2023

23Cass. civ. n. 4951/2023

24Cass. civ. n. 362/2023

25Cass. civ. n. 1086/2022

26Cass. civ. n. 12903/2021

27Cass. civ. n. 12149/2021

28Cass. civ. n. 6118/2021

29Cass. civ. n. 5418/2021

30Cass. civ. n. 7454/2020

31Cass. civ. n. 15384/2019

32Cass. civ. n. 13750/2019

33Cass. civ. n. 13436/2019

34Cass. civ. n. 540/2019

35Cass. civ. n. 28053/2018

36Cass. civ. n. 25938/2018

37Cass. civ. n. 13191/2018

38Cass. civ. n. 23600/2017

39Cass. civ. n. 18168/2017

40Cass. civ. n. 17110/2017

41Cass. civ. n. 16829/2017

42Cass. civ. n. 16419/2017

43Cass. civ. n. 15640/2017

44Cass. civ. n. 14859/2017

45Cass. civ. n. 12799/2017

46Cass. civ. n. 11804/2017

47Cass. civ. n. 11519/2017

48Cass. civ. n. 10935/2017

49Cass. civ. n. 22233/2016

50Cass. civ. n. 11849/2016

51Cass. civ. n. 23893/2015

52Cass. civ. n. 23539/2015

53Cass. civ. n. 14185/2015

54Cass. civ. n. 9573/2014

55Cass. civ. n. 1528/2014

56Cass. civ. n. 18189/2013

57Cass. civ. n. 17654/2013

58Cass. civ. n. 15121/2013

59Cass. civ. n. 7380/2013

60Cass. civ. n. 7043/2013

61Cass. civ. n. 4284/2013

62Cass. civ. n. 3044/2013

63Cass. civ. n. 5873/2012

64Cass. civ. n. 16391/2011

65Cass. civ. n. 15977/2011

66Cass. civ. n. 15880/2011

67Cass. civ. n. 14650/2011

68Cass. civ. n. 1774/2011

69Cass. civ. n. 24687/2010

70Cass. civ. n. 18327/2010

71Cass. civ. n. 16285/2010

72Cass. civ. n. 15323/2010

73Cass. civ. n. 11720/2010

74Cass. civ. n. 5022/2010

75Cass. civ. n. 26643/2009

76Cass. civ. n. 25495/2009

77Cass. civ. n. 23682/2009

78Cass. civ. n. 16093/2009

79Cass. civ. n. 13896/2009

80Cass. civ. n. 12105/2009

81Cass. civ. n. 9946/2009

82Cass. civ. n. 6597/2009

83Cass. civ. n. 6324/2009

84Cass. civ. n. 6068/2009

85Cass. civ. n. 5965/2009

86Cass. civ. n. 2865/2009

87Cass. civ. n. 28873/2008

88Cass. civ. n. 28549/2008

89Cass. civ. n. 25875/2008

90Cass. civ. n. 25769/2008

91Cass. civ. n. 25038/2008

92Cass. civ. n. 24883/2008

93Cass. civ. n. 22651/2008

94Cass. civ. n. 21934/2008

95Cass. civ. n. 19601/2008

96Cass. civ. n. 19600/2008

97Cass. civ. n. 18192/2008

98Cass. civ. n. 17937/2008

99Cass. civ. n. 15916/2008

100Cass. civ. n. 14201/2008

101Cass. civ. n. 11656/2008

102Cass. civ. n. 10827/2008

103Cass. civ. n. 10443/2008

104Cass. civ. n. 8743/2008

105Cass. civ. n. 6171/2008

106Cass. civ. n. 5091/2008

107Cass. civ. n. 35/2008

108Cass. civ. n. 26745/2007

109Cass. civ. n. 26726/2007

110Cass. civ. n. 26479/2007

111Cass. civ. n. 26086/2007

112Cass. civ. n. 24012/2007

113Cass. civ. n. 17954/2007

114Cass. civ. n. 16296/2007

115Cass. civ. n. 9358/2007

116Cass. civ. n. 9325/2007

117Cass. civ. n. 8095/2007

118Cass. civ. n. 7399/2007

119Cass. civ. n. 4425/2007

120Cass. civ. n. 3848/2007

121Cass. civ. n. 3043/2007

122Cass. civ. n. 880/2007

123Cass. civ. n. 27188/2006

124Cass. civ. n. 22521/2006

125Cass. civ. n. 17461/2006

126Cass. civ. n. 15899/2006

127Cass. civ. n. 15626/2006

128Cass. civ. n. 14287/2006

129Cass. civ. n. 13659/2006

130Cass. civ. n. 11089/2006

131Cass. civ. n. 7035/2006

132Cass. civ. n. 6585/2006

133Cass. civ. n. 4908/2006

134Cass. civ. n. 20344/2005

135Cass. civ. n. 6635/2005

136Cass. civ. n. 22496/2004

137Cass. civ. n. 21411/2004

138Cass. civ. n. 9532/2004

139Cass. civ. n. 5179/2004

140Cass. civ. n. 10243/2003

141Cass. civ. n. 7160/2003

142Cass. civ. n. 6887/2003

143Cass. civ. n. 6628/2003

144Cass. civ. n. 5619/2003

145Cass. civ. n. 3149/2003

146Cass. civ. n. 261/2003

147Cass. civ. n. 16838/2002

148Cass. civ. n. 3389/2002

149Cass. civ. n. 2624/2002

150Cass. civ. n. 2588/2002

151Cass. civ. n. 1760/2002

152Cass. civ. n. 10963/2001

153Cass. civ. n. 10960/2001

154Cass. civ. n. 225/2001

155Cass. civ. n. 127/2001

156Cass. civ. n. 67/2001

157Cass. civ. n. 39/2001

158Cass. civ. n. 36/2001

159Cass. civ. n. 129/2001

160Cass. civ. n. 1264/2000

161Cass. civ. n. 1262/2000

162Cass. civ. n. 1252/2000

163Cass. civ. n. 1241/2000

164Cass. civ. n. 1141/2000

165Cass. civ. n. 456/2000

166Cass. civ. n. 128/2000

167Cass. civ. n. 94/2000

168Cass. civ. n. 371/1999

169Cass. civ. n. 370/1999

170Cass. civ. n. 368/1999

171Cass. civ. n. 332/1999

172Cass. civ. n. 327/1999

173Cass. civ. n. 309/1999

174Cass. civ. n. 15/1999

175Cass. civ. n. 12201/1998

176Cass. civ. n. 12059/1998

177Cass. civ. n. 11934/1998

178Cass. civ. n. 11721/1998

179Cass. civ. n. 11575/1998

180Cass. civ. n. 11212/1998

181Cass. civ. n. 10904/1998

182Cass. civ. n. 10370/1998

183Cass. civ. n. 10186/1998

184Cass. civ. n. 9261/1998

185Cass. civ. n. 9167/1998

186Cass. civ. n. 8540/1998

187Cass. civ. n. 7132/1998

188Cass. civ. n. 6626/1998

189Cass. civ. n. 5803/1998

190Cass. civ. n. 4016/1998

191Cass. civ. n. 3384/1998

192Cass. civ. n. 2185/1998

193Cass. civ. n. 850/1998

194Cass. civ. n. 847/1998

195Cass. civ. n. 489/1998

196Cass. civ. n. 13021/1997

197Cass. civ. n. 11621/1997

198Cass. civ. n. 11435/1997

199Cass. civ. n. 9500/1997

200Cass. civ. n. 6100/1997

201Cass. civ. n. 4725/1997

202Cass. civ. n. 2721/1997

203Cass. civ. n. 5445/1996

204Cass. civ. n. 4399/1996

205Cass. civ. n. 12104/1995

206Cass. civ. n. 8459/1995

207Cass. civ. n. 8299/1995

208Cass. civ. n. 4693/1995

209Cass. civ. n. 11053/1994

210Cass. civ. n. 6377/1994

211Cass. civ. n. 1315/1993

212Cass. civ. n. 1157/1993

213Cass. civ. n. 1155/1993

214Cass. civ. n. 1012/1993

215Cass. civ. n. 270/1993

216Cass. civ. n. 8416/1992

217Cass. civ. n. 4483/1992

218Cass. civ. n. 2382/1992

219Cass. civ. n. 3161/1990

220Cass. civ. n. 3091/1986