Articolo 102 Codice di Procedura Civile

(R.D. 28 ottobre 1940, n. 1443)

Litisconsorzio necessario

Dispositivo

Note

(1) La norma in commento appartiene alla categoria delle c.d. norme in bianco, per cui spetta all'interprete accertare i casi in cui sussiste il litisconsorzio necessario oltre quelli già normativamente previsti, come in tema di azione surrogatoria (2900, II comma, c.c.), ove è espressamente previsto che il creditore che agisce giudizialmente in surroga deve citare anche il debitore al quale intende surrogarsi; o, ancora, nell'ambito dell'azione di disconoscimento della paternità (247, I comma, c.c.), per la quale si dispone, nel relativo giudizio, la necessarietà del litisconsorzio tra il presunto padre, la madre ed il figlio.

(2) L'ordine di integrazione del contraddittorio deve provenire dall'organo giudicante, diversamente da quanto accade nell'ipotesi di intervento coatto disposto per ordine del giudice (istruttore) (art. 107), ove il litisconsorzio è la conseguenza di un valutazione discrezionale del giudice a fronte della legittima alternativa di lasciare la posizione del terzo ad un eventuale altro giudizio.Risultano diverse, pertanto, anche le conseguenze derivanti dall'inosservanza dell'ordine: si ha estinzione del giudizio nella fattispecie della norma in esame, mentre la cancellazione della causa dal ruolo con possibile sua riassunzione (art. 307, I comma, c.p.c.) nell'ipotesi di intervento coatto ex art. 107.

(3) La conseguenza del mancato rispetto dell'ordine di integrazione del contraddittorio è l'estinzione del giudizio (art. 307). Diversamente, risulta fattispecie sanante quella dell'intervento volontario del litisconsorte necessario pretermesso (art. 268).

(4) La sentenza pronunciata in assenza di un litisconsorte viene ritenuta dalla giurisprudenzainutiliter data, nel senso della sua inidoneità a produrre effetti nei confronti delle parti e dei terzi pretermessi vista l'inscindibilità del rapporto sostanziale e del relativo giudizio. Trattandosi di una sentenza inesistente, a questi ultimi soggetti si riconosce la facoltà di dare avvio ad un autonomo giudizio di accertamento volto ad ottenere una dichiarazione giudiziaria di tale inesistenza.

Massime giurisprudenziali (169)

1Cass. civ. n. 36568/2023

2Cass. civ. n. 36420/2023

3Cass. civ. n. 36318/2023

4Cass. civ. n. 36247/2023

5Cass. civ. n. 36086/2023

6Cass. civ. n. 35823/2023

7Cass. civ. n. 33593/2023

8Cass. civ. n. 33541/2023

9Cass. civ. n. 31214/2023

10Cass. civ. n. 30802/2023

11Cass. civ. n. 28043/2023

12Cass. civ. n. 28009/2023

13Cass. civ. n. 26910/2023

14Cass. civ. n. 26562/2023

15Cass. civ. n. 25928/2023

16Cass. civ. n. 25440/2023

17Cass. civ. n. 23511/2023

18Cass. civ. n. 23418/2023

19Cass. civ. n. 19175/2023

20Cass. civ. n. 17619/2023

21Cass. civ. n. 8556/2023

22Cass. civ. n. 6016/2023

23Cass. civ. n. 5816/2023

24Cass. civ. n. 4994/2023

25Cass. civ. n. 4303/2023

26Cass. civ. n. 2270/2023

27Cass. civ. n. 20243/2021

28Cass. civ. n. 28447/2020

29Cass. civ. n. 10813/2020

30Cass. civ. n. 7040/2020

31Cass. civ. n. 1272/2020

32Cass. civ. n. 33301/2019

33Cass. civ. n. 29506/2019

34Cass. civ. n. 25770/2019

35Cass. civ. n. 21848/2019

36Cass. civ. n. 5125/2019

37Cass. civ. n. 2969/2019

38Cass. civ. n. 2551/2019

39Cass. civ. n. 30730/2018

40Cass. civ. n. 24234/2018

41Cass. civ. n. 17664/2018

42Cass. civ. n. 17493/2018

43Cass. civ. n. 15521/2018

44Cass. civ. n. 11318/2018

45Cass. civ. n. 4099/2018

46Cass. civ. n. 3789/2018

47Cass. civ. n. 25200/2017

48Cass. civ. n. 22672/2017

49Cass. civ. n. 22370/2017

50Cass. civ. n. 21567/2017

51Cass. civ. n. 19376/2017

52Cass. civ. n. 19330/2017

53Cass. civ. n. 19057/2017

54Cass. civ. n. 13145/2017

55Cass. civ. n. 6649/2017

56Cass. civ. n. 20692/2016

57Cass. civ. n. 18831/2016

58Cass. civ. n. 12295/2016

59Cass. civ. n. 9042/2016

60Cass. civ. n. 20890/2015

61Cass. civ. n. 17270/2015

62Cass. civ. n. 9150/2015

63Cass. civ. n. 7685/2015

64Cass. civ. n. 7468/2015

65Cass. civ. n. 7460/2015

66Cass. civ. n. 1623/2015

67Cass. civ. n. 10105/2014

68Cass. civ. n. 9618/2014

69Cass. civ. n. 8957/2014

70Cass. civ. n. 5628/2014

71Cass. civ. n. 27295/2013

72Cass. civ. n. 25810/2013

73Cass. civ. n. 25454/2013

74Cass. civ. n. 24482/2013

75Cass. civ. n. 17458/2013

76Cass. civ. n. 11523/2013

77Cass. civ. n. 9685/2013

78Cass. civ. n. 3707/2013

79Cass. civ. n. 2653/2013

80Cass. civ. n. 14765/2012

81Cass. civ. n. 14522/2012

82Cass. civ. n. 8980/2012

83Cass. civ. n. 6607/2012

84Cass. civ. n. 4399/2012

85Cass. civ. n. 3967/2012

86Cass. civ. n. 29679/2011

87Cass. civ. n. 28640/2011

88Cass. civ. n. 19603/2011

89Cass. civ. n. 685/2011

90Cass. civ. n. 18376/2010

91Cass. civ. n. 15690/2010

92Cass. civ. n. 13435/2010

93Cass. civ. n. 9902/2010

94Cass. civ. n. 9523/2010

95Cass. civ. n. 7635/2010

96Cass. civ. n. 1557/2010

97Cass. civ. n. 254/2010

98Cass. civ. n. 26422/2008

99Cass. civ. n. 23343/2008

100Cass. civ. n. 19984/2008

101Cass. civ. n. 12850/2008

102Cass. civ. n. 12849/2008

103Cass. civ. n. 11687/2008

104Cass. civ. n. 11593/2008

105Cass. civ. n. 5300/2008

106Cass. civ. n. 26653/2007

107Cass. civ. n. 17581/2007

108Cass. civ. n. 12504/2007

109Cass. civ. n. 7501/2007

110Cass. civ. n. 24301/2006

111Cass. civ. n. 20251/2006

112Cass. civ. n. 7079/2006

113Cass. civ. n. 6163/2006

114Cass. civ. n. 5880/2006

115Cass. civ. n. 5439/2006

116Cass. civ. n. 22833/2005

117Cass. civ. n. 17592/2005

118Cass. civ. n. 16957/2005

119Cass. civ. n. 12213/2004

120Cass. civ. n. 11363/2004

121Cass. civ. n. 10649/2004

122Cass. civ. n. 10142/2004

123Cass. civ. n. 6342/2004

124Cass. civ. n. 5119/2004

125Cass. civ. n. 2943/2004

126Cass. civ. n. 18724/2003

127Cass. civ. n. 18264/2003

128Cass. civ. n. 17249/2003

129Cass. civ. n. 16240/2003

130Cass. civ. n. 14102/2003

131Cass. civ. n. 11150/2003

132Cass. civ. n. 7412/2003

133Cass. civ. n. 6673/2003

134Cass. civ. n. 5146/2003

135Cass. civ. n. 3435/2003

136Cass. civ. n. 1013/2003

137Cass. civ. n. 14897/2002

138Cass. civ. n. 12558/2002

139Cass. civ. n. 11765/2002

140Cass. civ. n. 5191/2002

141Cass. civ. n. 5190/2002

142Cass. civ. n. 15289/2001

143Cass. civ. n. 10999/2001

144Cass. civ. n. 10739/2001

145Cass. civ. n. 4649/2001

146Cass. civ. n. 2671/2001

147Cass. civ. n. 669/2001

148Cass. civ. n. 11916/2000

149Cass. civ. n. 365/2000

150Cass. civ. n. 5335/2000

151Cass. civ. n. 2096/2000

152Cass. civ. n. 3119/1999

153Cass. civ. n. 1050/1999

154Cass. civ. n. 10478/1998

155Cass. civ. n. 11612/1997

156Cass. civ. n. 1632/1996

157Cass. civ. n. 9407/1995

158Cass. civ. n. 2858/1995

159Cass. civ. n. 1800/1995

160Cass. civ. n. 10333/1994

161Cass. civ. n. 7861/1994

162Cass. civ. n. 6156/1994

163Cass. civ. n. 6856/1993

164Cass. civ. n. 11428/1992

165Cass. civ. n. 1005/1992

166Cass. civ. n. 650/1992

167Cass. civ. n. 863/1986

168Cass. civ. n. 7458/1983

169Cass. civ. n. 6606/1982